Chẳng hạn như ý kiến đáng quý của độc giả Quan Thế Dân:

Xin nhấn mạnh là tôi bị bất ngờ về cụ Hoàng Kế Viêm. Tôi tự nhận là có yêu thích lịch sử Hà Nội, nhưng vẫn bất ngờ với tư liệu trên. Theo sử phổ thông lâu nay vẫn nói thì chiến thắng Cầu Giấy là do quân nhà Thanh do tướng Lưu Vĩnh Phúc sang giúp, sau đó Pháp phải ký với triều đình Mãn Thanh hòa ước, rút quan Cờ Đen về, thì Pháp mới rảnh tay bình định Bắc Kỳ. Có lẽ vì thế mà chiến thắng Cầu Giấy không được sử ta đề cao… Vì thế chúng ta nên sưu tầm thêm tài liệu để khẳng định chiến công của cụ Hoàng Kế Viêm - tài liệu như bạn Đặng Thân trích dẫn còn hơi mỏng về chứng cứ. Nếu thật sự thì đây là chiến công vô cùng chói lọi, lịch sử cần ghi công, Hà Nội phải có địa danh lưu danh.

Ô Cầu Giấy - Nguồn ảnh: nguyentl.free.fr

Nghi lễ ấn định như thế, nhưng sau Bộ Binh và Bộ Lại tâu lên vua về gia cảnh nhà trai nên nhà vua chấp nhận mọi chuyện chi phí về hôn lễ sẽ do công bố đài thọ.
(Phạm Thị Nhung, “Trầu cau trong đời sống văn hóa dân tộc”)

Quân Cờ Đen - Nguồn ảnh: farm4.static.flickr.com

Vào năm 1846 đời Thiệu Trị, ông làm Lang trung Bộ Lại, đến thời Tự Đức ông được sung chức Án sát Ninh Bình (1852). Năm 1854, ông được thăng Bố chính Thanh Hóa, năm 1859 thăng Bố chính kiêm Tuần phủ Hưng Yên, năm 1863 Tổng đốc An Tịnh. Suốt thời gian đó, ông có công trị an, mở mang kinh tế, thủy lợi.

Năm cuối thập niên 1860, dư đảng của Thái Bình Thiên Quốc là Ngô Côn chạy sang các tỉnh phía bắc Việt Nam, đầu tiên xin hàng sau đem quân đi cướp phá các nơi, quân nhà Nguyễn đánh mãi không được mà lại còn mất mát nhiều. Triều đình phải nhờ quân nhà Thanh phối hợp để tiễu trừ. Đến khi Ngô Côn bị giết, dư đảng là Hoàng Sùng Anh (hiệu Cờ Vàng), Lưu Vĩnh Phúc (hiệu Cờ Đen), Bàn Văn Nhị, Lương Văn Lợi (hiệu Cờ Trắng) vẫn quấy nhiễu ở vùng Tuyên Quang, Thái Nguyên. Khi băng đảng cướp Tô Tứ nổi lên cướp Lạng Sơn, bắt giết Tổng đốc quân vụ Bắc Kỳ Đoàn Thọ thì vào năm 1870 triều đình Huế đã phải phái Hoàng Kế Viêm ra làm Lạng-Bình-Ninh-Thái Thống đốc quân vụ đại thần, cùng với Tôn Thất Thuyết đi dẹp ở Bắc Kỳ. Đến tháng 4 năm 1871, vua Tự Đức lại sai Thượng thư Bộ Hình Lê Tuấn làm chức Khâm sai thị sự để cùng với Hoàng Kế Viêm lo việc đánh dẹp.

Hoàng Kế Viêm vừa đánh vừa dụ hàng đã thu phục được Lưu Vĩnh Phúc (Cờ Đen) tại Lào Cai, rồi đánh tan giặc Cờ Trắng và Cờ Vàng. Sau đó Hoàng Sùng Anh đã bị quân Cờ Đen truy lùng và giết chết. Nhờ công lao này, Hoàng Kế Viêm được phong Đại học sĩ lãnh Tổng đốc Tam Tuyên, sung Tiết chế quân vụ miền Bắc. Vì Bắc Kỳ nhiều giặc giã nên triều đình đặt ra chức Tĩnh biên sứ để giữ các nơi. Năm Canh Thìn (1880), đặt ra Lạng Giang đạo do Tĩnh biên phó sứ Trương Quang Đản phụ trách và Đoan Hùng đạo do Tĩnh biên phó sứ Nguyễn Hữu Độ nắm. Hoàng Kế Viêm được phong Tĩnh biên sứ kiêm cả hai đạo.

Khi Pháp xâm chiếm Đại Nam (quốc hiệu nước ta từ 1839 đến 1945), Hoàng Kế Viêm đứng về phe chủ chiến. Năm 1873, đại úy hải quân Pháp Francis Garnier đem quân theo sông Hồng lên chiếm thành Hà Nội và sửa soạn đánh các tỉnh khác. Triều đình đã cử Hoàng Kế Viêm tiết chế quân vụ phòng thủ các nơi. Ông đã đem quân của mình và gọi thêm quân Cờ Đen đến phục kích ở Cầu Giấy và khiêu chiến với Garnier. Viên sĩ quan Pháp đem quân ra đánh liền bị giết chết ngày 21 tháng 11 năm 1873. Như vậy, vào lúc này quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc là phái thuộc của quân Hoàng Kế Viêm.

Garnier là người như thế nào? Marie Joseph François (Francis) Garnier (25/7/1835? - 21/12/1873) là một sĩ quan hải quân và đồng thời là một nhà thám hiểm, được biết đến vì cuộc thám hiểm sông Mê Kông tại khu vực Đông Nam Á cũng như vì chiến dịch quân sự tại Bắc Kỳ năm 1873. Năm 1943, Liên bang Đông Dương (tiếng Pháp: Union Indochinoise; đôi khi gọi là Đông Dương thuộc Pháp [Indochine française] hoặc Đông Pháp, là thuộc địa dưới sự bảo hộ của thực dân Pháp gồm sáu xứ: Nam Kỳ [Cochinchine], Bắc Kỳ [Tonkin], Trung Kỳ [Annam], Lào, Campuchia và Quảng Châu Loan, được thành lập vào ngày 17/10/1887 tồn tại cho đến năm 1954, thủ phủ đặt tại Sài Gòn [1887-1901] sau chuyển ra Hà Nội [1902-1954]) đã phát hành tem bưu chính để ghi công Garnier. Garnier đã viết nhiều cuốn sách trong thời gian ở Đông Dương như La Cochinchine (Nam Kỳ), De la colonisation de la Cochinchine (Về quá trình thực dân hóa Nam Kỳ). Tiếng tăm chủ yếu của Garnier là người châu Âu đầu tiên có ý tưởng thám hiểm sông Mê Kông, đồng thời là người thực hiện phần lớn công việc này. Sau khi tử nạn một thời gian Garnier được đưa về Sài Gòn chôn cất năm 1875. Như vậy, tấm bia mộ Garnier mà nhiều người thấy ở Giảng Võ chắc là nơi chôn cất ban đầu của ”ngài” đại úy. Vào ngày 17/11/1973 nhân kỉ niệm 100 năm ngày mất, tàu vận tải hạng nhẹ mang tên Francis Garnier của hải quân Pháp được hạ thủy để ghi công Garnier. Vào đêm 1/3/1983, thi hài Garnier được khai quật và đã được hỏa táng; các lọ đựng tro đã được bàn giao lại cho Tổng lãnh sự Pháp tại thành phố Hồ Chí Minh ngày 2/3/1983 và được chuyển về Pháp chôn cất tại Paris.

Francis Garnier bị quân Cờ Đen giết chết tại Cầu Giấy - Nguồn ảnh: farm4.static.flickr.com

(Còn nữa)